Naar het MokumTV YouTube-kanaal Naar de boekenwinkel

Home

 

Ster van Egypte
Oum Kalsoum

Oum Kalsoum biografieHaar mausoleum ligt aan de Fouad Seraj el-Dinstraat in de wijk el-Basâtîn in het zuidoosten van Cairo, niet ver van de Tombes der Mammelukken in wat `De stad der doden' wordt genoemd. Het is een bijna vierkant zandstenen gebouwtje met een lichtbruine houten deur en smalle, hoge ramen. Boven de ingang staat een vers uit de koran gebeiteld, dat eraan herinnert dat Allah voor de oprechte gelovigen het paradijs heeft voorbereid.

Voor de ingang herhaalt een oude man met heldere stem de regels van een van haar bekendste liederen: `O, mijn hart, vraag niet: waar is de liefde? / Het was een luchtkasteel en stortte in elkaar.'
Om het grafhuis staat een muurtje met daarop een smeedijzeren, zwartgelakt hekwerk. Het is in totaal achthonderd vierkante meter grond die door de zangeres werd gekocht na de dood van haar moeder in 1948. In 1953 werd hier haar broer Khalid begraven. Meer dan een halve eeuw schitterde Oum Kalsoum, de Ster van de Oriënt, van Marokko tot Perzië. Ze was meer dan een zangeres. Ze gaf de Arabische culturele identiteit als geen ander krachtige impulsen. Ze ging geen enkel compromis aan met westerse muziek, terwijl fragmenten van haar liederen jarenlang dagelijks tussen de Ster-spotjes op de Nederlandse televisie te horen waren.

Miljoenen huilden bij de dood van de in de armoede van een afgelegen dorp in de Nijldelta ontdekte diamant, die honderdvijftig miljoen Arabieren met de schittering van haar muziek boeide.
Iedere keer dat ze een concert gaf waren de straten uitgestorven. Bijna een halve eeuw lang trad ze schier ononderbroken de eerste donderdag van de maand op in de bioscoop Kasr el-Nil of in het Azbakiyya-theater.

 

De concerten werden sinds 1935 live uitgezonden, eerst alleen in Egypte, maar al snel in vrijwel alle landen van Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Op die dagen was voor de kranten de tekst van het nieuwe lied dat zij die avond zou zingen het belangrijkste nieuws op de voorpagina.

Liepen de soms wel vier uur durende concerten uit tot diep in de nacht, dan verschenen de volgende morgen in de hele Arabische wereld de ochtend-bladen een uurtje later en vertrokken treinen en bussen niet op tijd. Niemand die het stoorde. Dat hoorde er zo bij en de bewoners van het gebied tussen Atlantische Oceaan en de Perzische Golf waren het niet anders gewend dat eens per maand alles anders liep.

Generaties in minstens twintig verschillende landen groeiden op met haar muziek.

Khadafi moest vanwege het maandelijkse concert van Oum Kalsoum zelfs zijn revolutie uitstellen. Zijn mannen hingen in plaats van te revolteren tegen het gezag van koning Idriss Senoessi in tranen voor het televisiescherm.

Tamay ez-Zahaira

Zo'n honderd kilometer ten noorden van Cairo in de Nijldelta ligt het dorpje Tamay ez-Zahaira, waar ze werd geboren.

De taxichauffeur die me van el-Simbillawein naar Tamay, brengt benadrukt haar vrome levenswandel en weet te vertellen dat wanneer Oum naar het buitenland ging, ze altijd haar gebedskleed en een kussen om op te slapen bij zich had.
`Ze kon niet slapen op een ander kussen.'
Twee mannen in lange gewaden gebaren me mee te komen. Ze springen over een irrigatiekanaaltje en jagen een groep witte eenden de stuipen op het lijf.

Dan staan we voor het eenvoudige, met leem aangestreken huis: een geel gekleurde schoenendoos met hoge, piepkleine raampjes, zoals je ze hier overal aantreft.

In deze schamele woning werd de zangeres geboren die meer platen verkocht dan de Beatles en Elvis Presley bij elkaar. De tijdens haar leven al legendarische Oum Kalsoum was in de tijd dat de Arabische landen verdeeld raakten, de alles overbruggende factor. Maar geen gedenktegel of andere herinnering memoreert het feit dat ze hier, in 1898, het levenslicht zag.

Het was de tijd dat het muntstuk van een halve Gineih Masri (Egyptisch pond) nog uit puur goud bestond. `Waarom geen gedenkplaat?' herhaalt een van in de galabia's (lange gewaden) gestoken mannen mijn vraag.

Het antwoord: omdat haar naam in onze harten is gegrift en er in ieder huis en elk winkeltje van Tamay een foto van haar hangt en iedereen weet waar ze is geboren.

De foto van de genereuze artieste, `die immer bijsprong als de bewoners van Tamay ernstige financiële problemen hadden', hangt inderdaad overal. Niet alleen in haar geboortedorp, maar in de hele Arabische wereld neemt haar foto, vaak in de meest kitscherige lijsten, de ereplaats in.

Hoe groot ze als zangeres ook geweest mag zijn, men zal hier niet nalaten keer op keer te benadrukken dat Oum Kalsoum een zeer eenvoudige en vooral diepgelovige vrouw was, die op tijd de vijfmaal daagse gebeden bad, de vastenmaand ramadan onderhield en de bedevaart naar Mekka volbracht.

De familie heeft diepe wortels in Tamay. Zowel de voorouders van moeder Fatima als die van vader Ibrahim Said el-Belkaji woonden sinds mensenheugenis in dit door de eeuwen vergeten dorp. Samir, een zoon van haar oudste broer Khalid, is hier boer.

Na de geboorte van zoon Khalid en dochter Saïda werd Oum Kalsoum geboren.

In de niet ver van het gehucht gelegen moderne stad el-Simbillawein is de eerste registratie van Oum het pronkstuk van het districtsarchief. Het stamt uit 1907, acht jaar na haar geboorte, en het bijzondere is dat haar precieze geboortedatum vermeld wordt, in tegenstelling tot die van de meeste bewoners van de Nijldelta.

De inheemse bevolking werd in het algemeen alleen geteld vanwege de belastingen. Een specifieke aangifte van alle nieuwgeborenen zou het koloniale Britse ambtenarenapparaat maar overspannen doen raken.
Dat men Oums exacte geboortedatum weet, komt omdat ze op zo'n bijzondere nacht werd geboren: de meest heilige nacht, leilat al-Qadr, van de belangrijkste maand van het islamitische jaar, de ramadan. Zoiets vergeet je niet, ook al viert men in Egypte geen verjaardagen en gissen de meeste mensen naar hun eigen leeftijd.

Het was de 27ste ramadan van het jaar 1316, en dat staat gelijk aan 30 december 1898 volgens de gregoriaanse jaartelling. Het was op deze dag van de ramadan dat aan de profeet Mohamed door de engel Gabriël het eerste koranvers werd geopenbaard.

Fragment uit de biografie Oum Kalsoum van Mohamed el-Fers


Publieke zangeressen

Publieke zangeressen leidden een nauwelijks omsluierd bordeelleven en werden Khawari's genoemd.

In het Egypte van rond de eeuwwisseling was het openbare optreden van een vrouw bij het gewone volk zelfs in het mondaine Alexandrië en Cairo taboe. Op meer profane volksfeesten traden met veel succes Khawal's op, als danseressen verklede kerels.

Als de faam van Oum ook buiten haar dorp doordringt en er uitnodigingen vanuit andere plaatsen binnenkomen, heeft vader Ibrahim het er moeilijk mee. Uit voorzorg dat men weleens verkeerde gedachten zou kunnen ontwikkelen omtrent de zingende dochter van een geestelijke, moet Oum van haar vader jongenskleren aantrekken.

Dat blijft zo, ook als haar lichaam zich ontwikkelt en er allerhande nare grapjes en vreemde complimentjes aan het adres van dat zo glashelder zingende `knaapje' worden gemaakt.

De kwaliteit van het gebodene echter staat buiten elke discussie.

Oum is zestien jaar als de eerste wereldoorlog losbarst. Groot Brittannië ruikt de kans grote delen van het wankelende Osmaanse rijk in te pikken en raakt dus snel in oorlog met Turkije.

Tenslotte is de sultan bondgenoot van Duitsland en persoonlijk bevriend met Kaiser Wilhelm. De Britten, die tweeëndertig jaar eerder Egypte hadden bezet, zetten de van origine Turkse onderkoning, khedive Abbas Hilmi, af als deze op bezoek is bij de sultan in Istanbul.

Hij wordt vervangen door zijn oom Hussein Kamil en de Britten verklaren het land tot Engels protectoraat. De toch al weinig florissante situatie op het Egyptische platteland gaat nog verder achteruit.

Er wordt bittere armoede geleden. Er gaapt een groot gat tussen de upper-class en het volk. In tegen-stelling tot de armoede in de Nijldelta kent men aan het Egyptische hof geheel andere problemen.
In 1917 verslikt de door de Britten gedoogde onderkoning Hussein Kamil zich tijdens een van zijn vele overdadige banketten in het Abdinpaleis en even later stikt hij.

Zijn zoon weigert hem op te volgen, uit angst voor zijn leven, en dus gaat het onder-koningschap naar Fouad, de laatst overlevende zoon van de wellustige khedive Ismaël (1863-1879).
Twee jaar later wordt kroonprins Faroek (de in 1952 afgezette laatste koning van Egypte) in Cairo geboren en strooit de trotse vader handjes geld vanaf het balkon van het paleis.

Het samengestroomde volk is teleurgesteld. In plaats van goud en zilver is het voornamelijk koperkleingeld dat over hen neerdaalt.

Een belangrijk moment in Oums leven is de dag waarop de toentertijd bekendste zanger van religieuze liederen, sjeik Abu el-Alaa, haar hoort zingen.

Hij prijst haar vanwege haar melodische behandeling van de toonreeksen die men `makam' noemt.
De makam verenigt modale en tonale concepten, in het bijzonder tonen die zich bevinden in de omgeving van en gebonden zijn aan de slottoon van een melo-die en een toon die in het verloop van de melodie een zwaartepuntfunctie krijgt, en een tijdelijk rustpunt is waarop de melodie tussencadansen kan maken.

De vanwege zijn bijzondere stem in heel Egypte bekende sjeik Abu el-Alaa weet vader Kalsoum te overtuigen van het feit dat zo'n godsgeschenk als de stem van zijn dochter verder ontwikkeld dient te worden.
Het is, ter meerdere ere van God, vooral van belang dat ze de waarde van de woorden die ze zingt leert begrijpen, want hoewel het jonge wicht een gigantisch geheugen blijkt te hebben en zonder moeite de langste strofen uit het hoofd leert, mankeert daar het een en ander aan. Abu el-Alaa wil hierbij graag helpen.

Hij vestigt zich in de dorpsmoskee en onderwijst van zonsopgang tot aan de siësta in de waarde van het woord en de juiste uitspraak daarvan. In de namiddag maakt hij Oum vertrouwd met het grote repertoire van liederen voor speciale gelegenheden en feesten.

De sjeik wordt Oums leraar en vertrouweling en zal tot zijn dood elk concert van haar bijwonen.

Tussendoor helpt Oum haar moeder Fatima met het huishouden en water halen.

De waarheid blijft niet lang geheim. Vrijwel iedereen is op de hoogte dat de schuchtere `jongen' op de achtergrond in werkelijkheid de dochter van de dorpsgeestelijke is, met de mooiste stem en meest perfecte articulatie ooit gehoord.

De belangstelling voor dit fenomeen wordt extra geprikkeld door de verkleedpartijen. Als dit eindelijk ook bij vader Kalsoum doordringt, is het snel afgelopen met deze travestietenshow.

Dochter Kalsoum laat zich, geheel volgens de geldende fatsoensnormen, niet langer in het openbaar horen en wacht keurig thuis af of zich een geschikte echtgenoot zal aanbieden.

Wat er in deze periode precies gebeurt, is moeilijk te achterhalen. Zeker over deze episode in het leven van de artieste in spe hangt een waas van legendevorming.

Het verhaal wil dat ze iedere eventuele huwelijks-kandidaat afwees omdat geen haar beloofde dat zij na haar huwelijk eens per maand zou mogen optreden. Er wordt voorlopig dan ook niet getrouwd en het gaat de familie niet langer voor de wind.

Nu Oum zo keurig thuis blijft bij moeder Fatima, heeft men nauwelijks nog interesse in het optreden van vader en zoon Khalid. Men wil hen alleen laten optreden als ook de nachtegaal aanwezig is.

Op een gegeven moment moet pa het gezeur van de mensen, die hem ervan beschuldigen dat hij hun zo'n godsgeschenk onthoudt, te veel zijn geworden. Of was het door de grote som geld die werd geboden dat er een plotselinge come-back van zijn dochter in de nabijgelegen stad el-Mansura plaatshad? Zoals over veel dingen doen ook hierover de nodige verhalen de ronde.

Zeker schijnt te zijn dat Oum op dat moment niet langer in jongenskleding zingt. Half Tamay reist mee naar de stad waar ze zal optreden.

Als de keurige jonge vrouw verschijnt, gedragen de mensen zich naar haar vaders mening blijkbaar iets te enthousiast. Snel wordt ze weggewerkt en de politie moet eraan te pas komen om het dolgedraaide publiek te kalmeren. De boel dreigt te escaleren als ineens vanaf het platte dak de heldere stem van Oum klinkt. Volgens de overlevering zijn zelfs de politieagenten tot tranen toe geroerd door het religieuze lied dat de zangeres laat horen.

Van tijd tot tijd wordt ze door de notabelen uitgenodigd om bij hen thuis te komen zingen.

Een van hen, Tewfiq Zaahir, raadt Oum aan om naar Cairo te verhuizen. Daar valt veel meer te verdienen dan die paar piaster die ze op het platteland bij elkaar zingt.  Vader Kalsoum zal wel even hebben moeten slikken als ook Abu el-Alaa hem adviseert zijn dochter naar Cairo te laten gaan, omdat het leven in Tamay haar talent en ontwikkeling te zeer zou tegenhouden.

Het broeit in de Egyptische hoofdstad. Het is de tijd dat de Wafd-partij van de Britse `protector' erkenning van de onafhankelijkheid van Egypte eist. Verbanningen, relletjes en stakingen zijn aan de orde van de dag. Uiteindelijk geeft Engeland toe, hoewel het zijn bezettingstroepen in Egypte houdt en niet afziet van zijn oude `rechten' op het Suezkanaal en de Soedan.

In naam wordt het land zelfstandig en op 15 maart 1922 roept onderkoning Fouad zich uit tot koning van Egypte.

Drie jaar later doet kozakkengeneraal Reza Chan in Iran hetzelfde en noemt zich Reza Sjah Pahlevi. Ibrahim Kalsoum kon onmogelijk vermoeden dat de zonen van beide monarchen zich tot fanatieke fans van zijn dochter zouden ontpoppen.

Tot dan toe vond hij het allemaal wel leuk en aardig, en bezorgde het de familie een behoorlijk extra inkomen, maar zijn dochter naar dat verderfelijke Cairo... als zangeres...  Er zijn grenzen en belangrijker zaken. Het wordt hoog tijd dat dochterlief eens serieus aan de man wordt geholpen.


Deze twee fragmenten zijn afkomstig uit de biografie Oum Kalsoum van Mohamed el-Fers. Deze biografie verscheen in 1991 voor het eerst bij Uitgeverij Jan Mets en Maarten Schilt te Amsterdam in de PassaTempo-serie en is on-line te bestellen.

 

 

 

 

Oum Kalsoum biografie

30 jaar lokale tv in amsterdam

Lourdes aan de Amste

Wiet is zo slecht nog niet

Alle publicaties van MokumTV bij Scribd

Istanbul de reisgids


Jacques Brel biografie

Koop nu: Bob Marley

Encyclopedie Hollandse Heiligen

Hollands Glorie Snackbarboek

Friese Mirakels

De laatste Sultan Mehmed VI Vahdeddin

Amsterdammer Almanak 2010

Haarlemmer Almanak 2010

Kirkpinar - All about Turkish Oilwrestling

Sinds Stella Braam ben ik een Grijze Wolf

De Mariabode

Amsterdam apparitions

Mevlana Rumi biography

Lourdes Travelguide

MokumTV op Boomerang

 

 

 

Naar het MokumTV YouTube-kanaal